🧠 Mantıksal Operatörler

11-1.24.15

Mantıksal işlemleri yapan operatörlerdir. Genelde programlama dillerinde 3 adet mantıksal işlem olur: and, or ve not işlemi. Python’da bu operatörler and, or ve not anahtar sözcüğü ile gösterilir. Diğer dillerde ise şöyledir (tabloda C örnek olarak verilmiştir):

İşlem	C	Python
AND, ve	&&	and
OR, veya	||	or
NOT, değil	!	not

and ve or operatörleri binary infix operatörler iken not operatörü unary prefix operatördür.

Bu temel mantıksal opreatörlerin doğruluk tablosunu, truth table, ayrıca vermiyorum, zaten biliyoruz. Bu operatörlerin temelde bool türünden değerler üzerinde işlem yapmasını bekleriz. Python’da ise bu operatörlerin operandları herhangi bir türden olabilir.

>>> 3 and -4.5
-4.5

Java ve C# gibi dillerde ise mantıksal operatörlerin operand’ları bool türden olmak zorundadır.

//C kodu, clang 20.1.0 -O0

#include <stdio.h>

int main(void)
{
  // Implicit conversion?
  printf("%d\n", 3 && -4.5); //Sonuç 1
}

⚡ Kısa Devre Özelliği, Short Circuit

Diğer programlama dillerinde de olan bir özelliktir. and ve or operatörünün her zaman sol tarafındaki ifade önce değerlendirilir. Bu operatörler bir ifadeyi değerlendirdiği zaman onları True ve False olarak yorumlarlar. int ve float türden operandlar için sıfır değeri False, sıfır dışı değerler True anlamına gelmektedir. Eğer and operatörünün sol operandının değeri False olarak değerlendirilirse sağ taraftaki ifade hiç yapılmaz, operatör sol tarafındaki ifadenin değerini üretir. and operatörünün sol tarafındaki değer True ise bu kez sağ tarafındaki ifade yapılır. Bu durumda operatör sağ taraftaki ifadenin değerini üretir. or operatörü de benzerdir. Yine önce sol taraftaki ifade yapılır. Bu ifade True ise sağ tarafındaki ifade hiç yapılmaz, operatör sol tarafındaki ifadenin değerini üretir. Eğer sol tarafındaki ifade False ise bu sefer sağ tarafındaki ifade değerlendirilir ve operatör sağ tarafındaki ifadenin değerini üretir.

Kısa devre özelliği yanıltıcı olabilmektedir. Örneğin foo() or bar() gibi bir ifade yazarsak burada önce foo() çalıştırılır ve geri dönüş değeri True olarak değerlendirilirse bar() hiç çalıştırılmaz bile.

Yukarıda verdiğimiz 3 and -4.5 örneğinde sol taraf 3, True olarak yorumlandığı için sağ taraf da değerlendirilir ve and operatörünün oluşturduğu değer bu durumda -4.5 olur ve ifade de float türden olur.

x = 3 and -4.5
print(x, type(x)) # -4.5 <class 'float'>

x = 0 and -4.5
print(x, type(x)) # 0 <class 'int'>

x = 0 or 0
print(x, type(x)) # 0 <class 'int'>

x = False and -10
print(x, type(x)) # False <class 'bool'>

Dikkat

Burada dikkat ederseniz operandların True ya da False olarak değerlendirilmesi başka bir şeydir ama and ve or operatörleri True veya False vermez, ya sağdaki ya soldaki değeri olduğu gibi verir. C ve C++’ta böyle değildir, Swift ve Ruby’de böyledir.

---

11-1.37.24

Mantıksal operatörlerin önceliği karşılaştırma operatörlerinden küçüktür.

Bknz: Operatör Öncelikleri

Bu durumda a > b and c > d dediğimiz zaman gerçekten de a, b’den büyük mü ve aynı zamanda c de d’den büyük mü diye bir işlem yapmış oluruz. Muhtemelen algımız da bu şekilde olacaktır. Karşılaştırma operatörlerinin her zaman bool türden değer oluşturduğunuz anımsayalım.

not Operatörü

11-1.45.20

and ve or operatörlerinin sağ veya sol operandlarının değerlerini verdiğini söylemiştik. not operatörü böyle değildir, her zaman True ya da False verir.

Örneğin:

x = not False
print(x, type(x)) # True <class 'bool'>

x = not True
print(x, type(x)) # False <class 'bool'>

x = not 4.5
print(x, type(x)) # False <class 'bool'>

x = not -3.5
print(x, type(x)) # False <class 'bool'>

x = not 0
print(x, type(x)) # True <class 'bool'>

x = not 0.0
print(x, type(x)) # True <class 'bool'>

and ve or Operatörlerinin Birlikte Kullanımı

11-1.55.20

Bu operatörleri beraber kullanırken dikkatli olmaktada fayda vardır. and operatörü, or operatöründen yüksek önceliklidir. Ama kısa devre özeliğinden dolayı beklenti dışı sonuçlar oluşabilmektedir.

ifade1 and ifade2 or ifade3

dediğimiz zaman öncelikle ifade1 and ifade2 işlemi yapılır ve bunun sonucu ifade3 ile or işlemine sokulur. Yani (ifade1 and ifade2) or ifade3 ile eşdeğerdir.

x = 10 and 0 or 5
print(x) # 5

Örneğin burada ilk olarak 10 and 0 yapılır. Bunun değeri 0 dır. Sonra 0 or 5 yapılır ve sonuç 5 olmaktadır.

Ya da ifade1 or ifade2 and ifade3 yazdığımız zaman ifade1 or (ifade2 and ifade3) demiş olmaktayız.

---

Kısa devre özelliği ile de birleştiği zaman şöyle bir durum oluşmaktadır. Örneğin ifade1 and ifade2 or ifade3 ifadesinin (ifade1 and ifade2) or ifade3 ile eşdeğer olduğunu söylemiştik. Burada or operatörünün solundaki (ifade1 and ifade2) ifadesi önce yapılacaktır. and operatöründen dolayı da önce ifade1 yapılır ama eğer False ise ifade2 yapılmaz, ifade3 yapılır:

def bir():
    print("bir")
    return 0

def iki():
    print("iki")
    return 1

def uc():
    print("uc")
    return 1

bir() and iki() or uc() # ekrana bir ve uc geliyor

Eğer ifade1, True ise ifade2 yapılır. ifade2 de True ise and işleminin sonucu True döneceği için or işleminde olacak kısa devre özelliğinden dolayı ifade3 yapılmaz. Eğer ifade2, False ise ifade3 yapılır.

ifade1 and ifade2 or ifade3 için aşağıdaki tablo geçerlidir:

ifade1	ifade2	ifade3	Sıra
False	False	False	1, 3
False	False	True	1, 3
False	True	False	1, 3
False	True	True	1, 3
True	False	False	1, 2, 3
True	False	True	1, 2, 3
True	True	False	1, 2
True	True	True	1, 2

---

ifade1 or ifade2 and ifade3 şeklinde bir ifade de işlem sırası aslında şöyledir operatör önceliğinden dolayı ifade1 or (ifade2 and ifade3) anlamına gelmektedir. İşte burada bir kafa karışıklığı olabilir. Çünkü ilk izlenim ifade2 and ifade3 ün önce yapılması gerektiği olmaktadır. Oysa ki or operatörünün kısa devre özelliğinden dolayı önce ifade1 değerlendirilir. Aynı tabloyu oluşturalım.

ifade1 or ifade2 and ifade3 için aşağıdaki tablo geçerlidir:

ifade1	ifade2	ifade3	Sıra
False	False	False	1, 2
False	False	True	1, 2
False	True	False	1, 2, 3
False	True	True	1, 2, 3
True	False	False	1
True	False	True	1
True	True	False	1
True	True	True	1

Görüldüğü üzere ifade1, True olduğu zaman doğrudan kısa devre özelliğini görmekteyiz. ifade2 ve ifade3 ile de and operatörünü kısa devre özelliğini gözlemleyebiliyoruz.

Bu durum C dilinde de geçerlidir. Örneğin:

//C kodu, clang 20.1.0 -O0

#include <stdio.h>

int bir(void) {
    puts("bir");
    return 1;
}

int iki(void) {
    puts("iki");
    return 0;
}

int uc(void) {
    puts("uc");
    return 1;
}

int main(void)
{
    printf("%d\n", bir() || iki() && uc()); // "bir"
}

Kodunu ele alalım. C dilinde de && operatörünün önceliği || operatöründen yüksektir. Ama burada da önce bir() fonksiyonu çağrılır ve kısa devre özelliğinden dolayı diğer fonksiyonlar çağrılmaz.

İpucu

and ve or operatörlerinin her zaman sol tarafı önce yapılır. İfadelerin değerlendirilme sırasını bulurken bu gerçeği göz önünde bulundurabiliriz.

---

Kendimize şu hatırlatmaları yapabiliriz:

1️⃣ Operatör önceliği, operator precedence, ile çalışma sırası yani order of evaluation konuları paralel ama aynı konular değildir. Özellikle kısa devre özelliği olan and ve or operatörlerinin kullanıldığı durumda sonuç aynı olsa da order of evaluation beklentimizden farklı olabilir. Bu Python implementasyonun yaptığı optimizasyon tekniklerden farklıdır, daha deterministik bir davranıştır.

2️⃣ Kod yazarken order of evaluation konusunda varsayımlar yapmak ve kodumuzu buna bağlı olacak şekilde yazmak, özellikle Python gibi yüksek seviyeli dillerde, iyi bir tercih olmayabilir. Tek and ve or da durum net ama and ve or tek bir ifadede karışmaya başlayınca bizim de kafamız karışabilir.

---

Özetle Python’da and ve or operatörleri aynı ifadede kullanıldığında aslında her zaman soldaki operatörün sol tarafı önce yapılmaktadır. Diğer taraflar sonuca göre yapılır yapılmaz.

Örnek:

>>> 5 and 2.4 or 8 # 5 yapıldı True, 2.4 True. 2.4 or 8 de 2.4 sonucunu verdi
2.4

>>> 2 and 0 or 4 # 2 yapıldı True, 0 false. 0 or 4
4

>>> 2 or 4 or 6 # 2 yapıldı True, 2
2

>>> 0 or 10 and 0 # 0 yapıldı False, 10 yapıldı True sonra 10 and 0 yapıldı 0
0

11-2.09.20